Josephine Baker, artieste, oorlogsheldin en burgerrechtenactiviste, is de eerste zwarte vrouw die in het Panthéon wordt geëerd

Josephine Baker, artieste, oorlogsheldin en burgerrechtenactiviste, is de eerste zwarte vrouw die in het Panthéon wordt geëerd

Vandaag zal de geschiedenis ingaan als de dag waarop de in Amerika geboren Franse entertainer, oorlogsheldin en burgerrechtenactiviste Josephine Baker als eerste zwarte vrouw zal worden geëerd in het mausoleum van het Panthéon te Parijs. Zij voegt zich in het rijtje van bijna 80 gevierde Franse helden, onder wie de tweevoudig Nobelprijswinnares Marie Curie en de beroemde schrijver Victor Hugo.

Josephine Baker was een opmerkelijke artieste die haar talenten en succes benutte om haat en onrecht te bestrijden. Hoewel Monaco haar laatste rustplaats werd, zal een kist met aarde uit de VS, Frankrijk en Monaco, de 3 plaatsen die ze ooit haar thuis noemde, in het beroemde mausoleum worden geplaatst, aangevuld met een gedenkplaat.

Rags to riches

Josephine werd in 1906 in St. Louis, Missouri, geboren als dochter van een alleenstaande moeder die maar met moeite de eindjes aan mekaar wist te knopen.

Josephine op 3-jarige leeftijd, wonend bij haar stiefvader Arthur Martin en moeder Carrie in de volkstelling van 1910 op MyHeritage (Klik om te vergroten)

Josephine op 3-jarige leeftijd, wonend bij haar stiefvader Arthur Martin en moeder Carrie in de volkstelling van 1910 op MyHeritage (Klik om te vergroten)

Josephine Baker als kind. Foto bijgewerkt en ingekleurd met MyHeritage foto tools

Josephine Baker als kind. Foto bijgewerkt en ingekleurd met MyHeritage foto tools

Josephine ging op amper 8-jarige leeftijd aan de slag als inwonende huishoudster bij blanke gezinnen. Op haar 12de hield ze op met naar school gaan en werkte ze als serveerster en danseres op een straathoek om financieel rond te komen. Ze huwde op 13-jarige leeftijd, maar scheidde nog geen jaar later. Haar tweede huwelijk op 15-jarige leeftijd was met William Howard Baker. En hoewel zij hem verliet en ze in 1925 scheidden, bleef ze zijn naam beroepsmatig gebruiken.

Josephine, op 14-jarige leeftijd, nadat ze de naam van haar eerste echtgenoot, William Wells, 21, had aangenomen, vermeld in de Amerikaanse volkstelling van 1920 naast Josephine’s halfbroer Richard, 12; haar halfzussen Margaret, 11, en Willie May, 9; en haar grootmoeder van moederszijde Elvira McDonald, 85 (Klik om te vergroten)

Josephine, op 14-jarige leeftijd, nadat ze de naam van haar eerste echtgenoot, William Wells, 21, had aangenomen, vermeld in de Amerikaanse volkstelling van 1920 naast Josephine’s halfbroer Richard, 12; haar halfzussen Margaret, 11, en Willie May, 9; en haar grootmoeder van moederszijde Elvira McDonald, 85 (Klik om te vergroten)

Josephine wist dat ze voorbestemd was voor succes en als 13-jarig meisje overtuigde ze een show manager om haar aan te werven voor de St. Louis Chorus vaudeville show. Maar haar ware doorbraak kwam er toen ze op 19-jarige leeftijd naar Parijs trok en in La Revue Nègre en het Théâtre des Champs-Élysées optrad. Ze kende er onmiddellijk succes als erotische danseres en werd in de eerste plaats beroemd door haar optreden in een rok van kunstbananen en een kralenketting om haar hals. Hoewel ze in Frankrijk bijzonder populair was, werd ze in eigen land lang niet zo goed ontvangen en uiteindelijk deed ze afstand van haar Amerikaanse staatsburgerschap en werd in plaats daarvan Frans staatsburger.

Bekijk Josephines uitvoering van haar eerste lied “J’ai deux amours”:

Hoewel ze een enorme stempel drukte op de amusementsindustrie, reikten haar moed en durf veel verder dan het toneel. Toen de schaduw van de Tweede Wereldoorlog over haar geliefde adoptieland viel, was Josephine niet van plan machteloos toe te kijken.

Verzet tegen de Nazi’s

In september 1939 werd Josephine lid van het Deuxième Bureau, de Franse militaire inlichtingendienst. Als een ‘eervolle correspondente’ legde ze contact met Duitsers op ambassades, nachtclubs, en sociale evenementen, gebruik makend van haar roem en persoonlijke charme om stiekem informatie voor de Fransen te verzamelen.

Josephine, vermeld in de Ellis Island passagierslijsten en andere New York lijsten, 1820-1857 collectie op MyHeritage (klik om te vergroten).

Josephine, vermeld in de Ellis Island passagierslijsten en andere New York lijsten, 1820-1857 collectie op MyHeritage (klik om te vergroten).

Nadat de Duitsers Frankrijk waren binnengevallen, weigerde Josephine voor hen op te treden. Ze verliet Parijs en bood onderdak aan leden van de Vrije Franse beweging in haar huis in de Dordogne en voorzag hen van de nodige reisdocumenten. Ze benutte haar status als artieste om zich vrij door Europa en Zuid-Amerika te bewegen en informatie aan de Geallieerden door te geven over Duitse vliegvelden, havens en troepen in West-Frankrijk. Dat alles met behulp van notities die ze in onzichtbare inkt op haar bladmuziek schreef. Ze speldde zelfs briefjes met verzamelde informatie in haar ondergoed, vertrouwend op haar beroemdheidsstatus om een fouillering te vermijden. Ook zamelde ze geld in voor het verzet, soms met bijdragen uit haar eigen fortuin.

Josephine kreeg een aantal militaire onderscheidingen voor haar werk tijdens de oorlog, waaronder het Croix de Guerre, de Rosette de la Résistance, de Herdenkingsmedaille voor vrijwillige dienst in het Vrije Frankrijk, en de Verzetsmedaille. Ook werd ze ‘geridderd’ als Chevalier van het Légion d’Honneur door Generaal Charles de Gaulle.

Josephine Baker in haar militaire uniform. Foto ingekleurd met MyHeritage foto tools. Originele foto door Studio Harcourt.

Josephine Baker in haar militaire uniform. Foto ingekleurd met MyHeritage foto tools. Originele foto door Studio Harcourt.

De strijd tegen rassenongelijkheid

Na de oorlog bereikte Josephines carrière nieuwe hoogten en in 1951 werd ze uitgenodigd om terug te keren naar de Verenigde Staten. De tournee begon spectaculair, met lovende kritieken en enthousiaste fan, maar werd onderbroken door een incident in de Stork Club in Manhattan. Ondanks haar sterrendom werd haar de toegang tot de club geweigerd. Josephine, die al die tijd had geweigerd om in gesegregeerde gelegenheden op te trede, bekritiseerde de club en beschuldigde hen van racisme. In de nasleep werd ze beschuldigd van communistische sympathieën en haar werkvisum werd ingetrokken, waardoor ze gedwongen werd de rest van haar optredens af te zeggen en naar Frankrijk terug te keren. Vrijwel tien jaar lang werd ze de toegang tot de Verenigde Staten ontzegd.

Josephine reageerde woedend en geschokt om haar behandeling en over het flagrante racisme dat ze in de V.S. aanschouwde. Ze werd een burgerrechtenactiviste die met de NAACP samenwerkte, bijeenkomsten bijwoonde en haar stem duidelijk liet horen. In 1963 sprak ze tijdens de March on Washington aan de zijde van dominee Martin Luther King, Jr. Op die bijeenkomst, waar Martin Luther King Jr. zijn befaamde ‘I Have a Dream’ toespraak hield, was Josephine de enige officiële vrouwelijke spreker. Ze stelde er Rosa Parks en Daisy Bates voor, en nog een aantal andere zwarte vrouwen die voor burgerrechten vochten.

In haar toespraak op het evenement sprak Josephine over het contrast tussen haar ervaringen in de V.S. en in Frankrijk: “Ik ben onder andere te gast geweest in koninklijke paleizen en presidentiële woonsten. In de Verenigde Staten, daarentegen, kan ik nog geen hotel binnenlopen om er een kopje koffie te bestellen, en dat maakt me kwaad. En wanneer ik kwaad word, weet je dat ik mijn grote mond open trek. En let dan maar op je tellen, want wanneer Josephine van zich laat horen, dan zal de wereld het geweten hebben.’

Josephine Baker wordt vermeld in een Braziliaans consulair dossier tijdens een bezoek aan Brazilië in 1952. Uit de MyHeritage historische archiefcollecties

Josephine Baker wordt vermeld in een Braziliaans consulair dossier tijdens een bezoek aan Brazilië in 1952. Uit de MyHeritage historische archiefcollecties

‘De Regenboomstam’

Tijdens haar jaren als burgerrechtenactiviste adopteerde Josephine een aantal kinderen van verschillende etniciteiten en vormde ze zo een gezin dat ze ‘The Rainbow Tribe’ noemde. Ze wou de wereld bewijzen dat mensen van verschillende afkomsten en religies toch als broers en zussen konden samenleven. Haar kinderen kwamen uit Frankrijk, Marokko, Korea, Japan, Colombia, Finland, Algerije, Ivoorkust en Venezuela, en sommigen werden opgevoed met verschillende religies. Ze nam haar kinderen steeds mee op tournees. Wanneer ze samen in hun huis in de Dordogne waren, organiseerde ze rondleidingen zodat mensen konden komen kijken hoe gelukkig ze samen waren.

Helaas kampte Josephine op latere leeftijd met financiële problemen, waardoor ze haar eigendommen verloor. Prinses Grace van Monaco, die aanwezig was geweest en Josephine had gesteund tijdens het incident met de Stork Club jaren eerder, bood haar een plaats aan om met haar kinderen te wonen. In 1975, na een succesvolle opening van haar comeback tournee, raakte ze in coma en overleed uiteindelijk.

Artikel uit de St. Petersburg Times waarin het overlijden van Josephine op 13 april 1975 wordt aangekondigd. Uit de MyHeritage Kranten Namenindex collectie

Artikel uit de St. Petersburg Times waarin het overlijden van Josephine op 13 april 1975 wordt aangekondigd. Uit de MyHeritage Kranten Namenindex collectie

Josephine had ongetwijfeld een bruisend en opmerkelijk leven geleid. Tegelijk was ze steeds zeer toegewijd gebleven aan haar nieuwe thuis, Frankrijk, en aan het welzijn van de algehele mensheid. Het Panthéon is er des te rijker op geworden door het toevoegen van haar nalatenschap aan de rijen van Franse helden en heldinnen die het eert.

Als ook u Frans erfgoed hebt, is MyHeritage de ideale plaats om dat te onderzoeken. Zo voegden we onlangs miljoenen historische documenten uit Frankrijk aan onze databanken toe! Klik hier om de Franse collecties op MyHeritage te doorzoeken.