77 jaar na de Holocaust verbindt DNA test overlevende met afstammelingen van familieleden

Eva Szepesi was amper 7 jaar oud toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak en haar leven op zijn kop zette.

Eva woonde in Pesterzsébet, een wijk in Boedapest, Hongarije, samen met haar ouders Valeria en Karoly en haar jongere broertje Tamás. De schaduw van nazi-Duitsland werd er met de dag dreigender. Na een aantal jaar oorlog besliste Eva’s tante van de ene op de andere dag dat ze zouden vertrekken. Waar zouden ze heen gaan? En wat met Eva’s ouders? Het enige wat Eva te horen kreeg, was dat haar moeder achter moest blijven bij haar broertje, die te jong was om te reizen, en dat haar vader al vertrokken was om te ‘gaan werken’. Later vernam ze dat hij naar een dwangarbeiderskamp was gestuurd. Ze had nooit afscheid kunnen nemen.

<em>Eva als baby met haar moeder, Valeria</em>

Eva als baby met haar moeder, Valeria

<em>Eva en haar jongere broertje Tamás (foto verbeterd via MyHeritage)</em>

Eva en haar jongere broertje Tamás (foto verbeterd via MyHeritage)

Eva’s familie had een vervalste identiteitskaart voor haar gekocht: het paspoort van een buurvrouw van ze, Maria genaamd. Om te voorkomen dat men haar ware identiteit zou achterhalen, kreeg Eva de opdracht om helemaal niet te spreken en te doen alsof ze doofstom was. Zij en haar tante liepen 11 uur door het bos tot ze de grens met Slowakije over waren.

Hun bestemming was het dorp Nové Mesto nad Váhom. Daar werd de plaatselijke rabbi belast met het vinden van een gezin voor Eva, waarna Eva’s tante vertrok. Eva werd ondergebracht bij een voor haar onbekende familie. Daar verbleef ze een tijdje, tot de familie niet langer voor haar kon zorgen. Ze werd overgebracht naar een andere woning in het dorp en bleef daar tot november 1944, toen de nazi’s haar te pakken kregen. Eva werd naar het concentratiekamp Sered in Slowakije gebracht, het vertrekpunt voor een tweede golf van Joden die uit Slowakije werden verdreven en over verschillende plaatsen werden verspreid. Een van hun bestemmingen was Auschwitz, en net daarheen werd Eva gestuurd.

<em>Eva als kind (foto hersteld en verbeterd met MyHeritage)</em>

Eva als kind (foto hersteld en verbeterd met MyHeritage)

Eva overleeft Auschwitz

En zo kwam Eva op 2 november 1944 aan in Auschwitz Birkenau: een 12-jarig meisje, moederziel alleen. Terwijl ze wachtte bij de beruchte ingang van het kamp, wendde een vrouw die ze niet kende zich tot haar en zei: “Je moet ze vertellen dat je 16 bent. Zeg niet dat je jonger bent.”

Toen Eva aan de beurt was, vroegen de Duitsers naar haar naam, geboorteplaats en leeftijd. Eerst aarzelde ze, maar toen besloot ze de raad van de vrouw op te volgen en antwoordde ze zonder na te denken: “Ik ben 16.”

Die snelle beslissing redde mogelijk haar leven. De nazi’s zetten haar aan het werk. Hadden ze geweten dat ze amper 12 was, was ze mogelijk naar de gaskamers gestuurd. Eva is later op zoek gegaan naar de mysterieuze vrouw die haar met haar raad wellicht het leven had gered om haar te bedanken, maar heeft haar nooit gevonden.

De nazi’s tatoeëerden het nummer A26877 op Eva’s arm. Maar voor de 12-jarige Eva was het allerergste dat ze haar mooie haar afschoren.

Eva bracht enkele verschrikkelijke maanden door in Auschwitz. Op 18 januari trokken de nazi’s zich terug voor het oprukkende Russische leger. Ze namen de overgebleven overlevenden mee op een dodenmars, waarbij ze degenen die te zwak werden geacht om de reis te overleven, achterlieten. Eva was een van die achterblijvers.

Daar bleef ze tot Auschwitz werd bevrijd op 27 januari 1945. Eva werd aangetroffen in de kou, tussen de lijken, uitgehongerd en dorstig nadat ze meer dan een week niets te eten of te drinken had gehad. Ze was een van de amper 400 kinderen die de concentratiekampen hadden overleefd.

Terugkeer naar Hongarije

Zodra de oorlog voorbij was, begonnen de ontheemde burgers naar Hongarije terug te keren. Lijsten van terugkerende burgers werden in de treinstations opgehangen zodat hun familieleden wisten dat ze hen konden verwachten. Eva’s naam stond op een van deze lijsten en haar oom Imre Hegedüs en tante Olga wachtten haar op bij haar aankomst. Ze namen haar mee naar huis en vertelden haar dat ze van nu af aan hun dochter zou zijn.

Ze was bang om te vragen wat er met haar ouders was gebeurd. Ze was nog erg jong. Misschien dacht ze dat zolang ze het slechtst mogelijke nieuws niet hoorde, de angst om haar ouders te verliezen geen werkelijkheid zou worden.

Er bleef niet veel over voor Eva. Ze had geen familie of ouderlijke huis meer en ook de meeste van haar familiefoto’s waren verdwenen. Maar één foto had het overleefd: een foto waarop haar ooms stonden afgebeeld.

Deze foto zou een sleutelrol spelen bij de ontdekking van een aantal onbekende familieleden in Israël vele jaren later.

<em>Van links naar rechts: onderste rij, Eva’s moeder Valeria, haar broer Tamas, Eva, en Eva’s vader Karoly Diamant. Bovenste rij: Eva’s ooms Zoltan en Oszkar Lowy</em>

Van links naar rechts: onderste rij, Eva’s moeder Valeria, haar broer Tamas, Eva, en Eva’s vader Karoly Diamant. Bovenste rij: Eva’s ooms Zoltan en Oszkar Lowy

Op de foto, van links naar rechts: onderste rij, Eva’s moeder Valeria, haar broer Tamas, Eva, en Eva’s vader Karoly Diamant. Bovenste rij: Eva’s ooms Zoltan en Oszkar Lowy

Een eigen gezin

Na de oorlog ging Eva in Boedapest werken als naaister. Op haar werk ontmoette ze de man die later haar echtgenoot zou worden, Andor ‘Bandi’ Szepesi. Het stel ging samenwonen en huwde in 1951, toen Eva 19 was.

Eva en haar echtgenoot, Andor

Eva en haar echtgenoot, Andor

In 1952 werd hun oudste dochter, Judith, geboren. Vier jaar later, in oktober 1956, brak de Hongaarse Revolutie uit: een volksopstand tegen de invloed van de Sovjet-Unie in Hongarije. Vanwege de situatie in Hongarije kreeg Andor, die bontwerker was, een baan aangeboden in Duitsland – en het gezin verhuisde.

In 1964 schonk Eva het leven aan nog een dochter die de naam Anita kreeg.

Haar verhaal vertellen 

Sinds het einde van de oorlog had Eva haar traumatische herinneringen voor zich gehouden en sprak ze nooit over wat er zich tijdens de Holocaust had afgespeeld. Maar in 1995, toen de 50ste verjaardag van de bevrijding van Auschwitz werd herdacht, kreeg Eva een uitnodiging om een herdenkingsbijeenkomst in Auschwitz bij te wonen.

Aanvankelijk was Eva niet geïnteresseerd. Maar haar dochters Judith en Anita moedigden haar aan om te gaan, ook al wisten ze nog niets van haar verhaal of van de vreselijke dingen die ze had meegemaakt. Uiteindelijk wisten ze haar te overtuigen en ging ze op de uitnodiging in.

<em>Zittend: Judith Wurman, Eva Szepesi, Anita Schwarz. Boven: Sharon Wurman, Celina Schwarz.</em>

Zittend: Judith Wurman, Eva Szepesi, Anita Schwarz. Boven: Sharon Wurman, Celina Schwarz.

In Auschwitz ontmoette Eva tal van mensen. Sommigen waren zelf overlevenden en anderen waren jonge mensen die gekomen waren om de herinnering aan de omgekomenen te eren. Eén persoon sprak haar aan en vroeg of ze haar verhaal wou vertellen. En toen gebeurde het: voor het eerst sprak Eva over de herinneringen die haar al sinds haar kindertijd achtervolgden. Vanaf dat moment was ze vastbesloten haar verhaal met zoveel mogelijk mensen te delen.

Ze schreef zelf een boek, ‘Ein Mädchen allein auf der Flucht’ (Een jong meisje alleen op de vlucht), en werd vervolgens geïnterviewd voor een ander boek, ‘Mijn middag met Eva’, geschreven door de bekende Duitse tv-presentator Bärbel Schäfer. Ook werd Eva’s naam verbonden met het verhaal van de Holocaust in Auschwitz. Ze werd geïnterviewd door een aantal Duitse nieuwszenders, er is een pagina gewijd aan haar verhaal op de website van de Auschwitz-Birkenau Memorial Foundation, en ze werd ontvangen in een aantal scholen en instellingen. Ook won ze een aantal prijzen in Duitsland voor haar werk.

Eva Szepesi

Eva Szepesi

In 2016 nam Eva samen met haar familie deel aan de Mars van de Levenden in Auschwitz. Daar keek ze een lijst in die de namen vermeldde van personen die in het kamp waren omgekomen en trof daar de namen van haar ouders aan. Al was ze al zo lang niet meer naar Hongarije teruggekeerd, toch kwam de definitieve aard van die namen te zien bijzonder hard aan. Het voelde alsof ze nu pas inzag dat ze nooit meer zouden terugkomen.

Een verrassende DNA match en twee bekende gezichten

Toen Eva en haar dochter Anita hoorden over DNA-zelftests, werden ze wel erg nieuwsgierig. Ze besloten DNA-kits te bestellen om eventueel onbekende familieleden te vinden.

En toen gebeurde het: Eva kreeg een DNA-match met iemand die ze niet kende, een vrouw genaamd Naama Levy Eylam die in Israël woonde.

Naama had een paar maanden eerder een DNA-test gedaan omdat ze ook erg geïnteresseerd was in haar familiegeschiedenis.

Naama Levy Eylam

Naama Levy Eylam

Toen Naama de DNA-match zag, aarzelde ze. Eva was een naam die ze niet herkende. Toen ze zag dat Eva oorspronkelijk uit Boedapest kwam, gokte ze dat Eva wel uit de familie van haar overleden grootmoeder moest komen, aangezien die uit Hongarije kwam. Maar zodra ze online onderzoek begon te doen, ontdekte ze een foto die Eva had gepubliceerd – de foto van haar als kind met twee mannen op de achtergrond. Deze mannen kwamen Naama bekend voor en ze wist zeker dat ze hen al eerder had gezien.

Naama belde haar vader op, vertelde hem over de DNA-match, liet hem de foto zien, en vertelde dat ze het gevoel had dat ze deze mannen al op een andere foto had gezien.

“Ik had een foto van Zoltan en Oszkar gevonden toen ik aan mijn historische roman was beginnen schrijven. ‘Alles wat ze achterliet’ vertelt het liefdesverhaal van mijn grootouders, Imre en Klara Levi,” zegt Naama. “Om het verhaal van Imre te vertellen, die afkomstig was uit de familie Lowy in Slowakije, moest ik graven in historische documenten en foto’s die hij had achtergelaten. Imre, die na de Holocaust alleen achterbleef, had een paar foto’s van de familieleden die hij had verloren bewaard. Daaronder bevond zich de foto van zijn geliefde neven die in de Holocaust waren omgekomen. Ik wist niet veel over de twee jonge mannen op de foto, maar hun gezichten waren in mijn geheugen gegrift gebleven. Ik had die foto bewaard tussen de documenten die ik gebruikte bij het schrijven van het boek. Intussen was het boek al gepubliceerd, maar de beeltenis van Zoltan en Oszkar Lowy was ik niet vergeten. Na de DNA-match met Eva zocht ik op het internet naar haar naam en vond haar foto, met deze twee knappe mannen achter haar – niemand minder dan Imre’s geliefde neven. Toen ik thuis weer naar mijn foto zocht, trof ik hem aan tussen alle documenten die ik bij het schrijven had gebruikt. Ze hadden klaargelegen om opnieuw ontdekt te worden.”

De foto die Naama had van Oszkar (rechts) en Zoltan Lowy

De foto die Naama had van Oszkar (rechts) en Zoltan Lowy

Naama liet de foto aan haar vader Israel zien, die zich nog meer details herinnerde: “Mijn vader is de familiehistoricus, en toen ik hem de foto liet zien die ik had gevonden, wist hij precies wie het waren: Oszkar en Zoltan Lowy, neven van mijn grootvader, Imre Lowy, die in Slowakije woonde. Mijn vader herinnerde zich zelfs dat zijn vader een erg hechte band met ze had. Toen hij 13 was, kwamen hij en zijn familie in financiële moeilijkheden en was hij een jaar lang bij deze neven ingetrokken. Toen mijn grootvader had vernomen dat ze waren omgekomen, had hij beslist hun foto bewaard om ze te herdenken. En zo was die in het bezit van mijn familie gebleven.”

Imre Lowy, Naama’s grootvader

Imre Lowy, Naama’s grootvader

Naama en haar vader, Israel Levi

Naama en haar vader, Israel Levi

De families herenigen

Nu ze de betekenis van de match begreep, keerde Naama terug naar haar DNA-resultaten op MyHeritage en probeerde ze contact te leggen met Eva. “Ik zag dat ze een oudere vrouw was, 89 jaar oud, dus ik dacht dat het zinvoller zou zijn om contact op te nemen met haar jongere familieleden. Ik vond de naam van haar dochter Anita op MyHeritage, zocht haar op via Facebook en schreef: ‘Hallo, ik ben Naama uit Israël, kleindochter van Imre Lowy.’ Natuurlijk voegde ik de foto toe aan mijn bericht en sloot ik af met de vraag: “Mogelijk herkent u de mensen op deze foto?'”

Toen Anita Naama’s bericht ontving, kon ze haar ogen niet geloven. Ze stuurde de foto meteen door naar haar dochter Celina en haar zus Judith. Celina wist het zeker: dit zijn je oud-ooms. Ze ogen jonger op deze foto, maar dit zijn ongetwijfeld dezelfde mannen.

Anita schreef Naama meteen terug dat dit naaste familieleden waren die in de Holocaust waren omgekomen. Oszkar en Zoltan waren ooms van Eva’s moederskant van de familie.

Diezelfde avond nog spraken de families via videochat: aan de ene kant Eva en haar dochters in Duitsland, en aan de andere kant Naama samen met haar vader in Israël.

Eva had voor het eerst ooit familieleden gevonden die de Holocaust hadden overleefd. Naast deze opmerkelijke familie-ontdekking stuurde Naama Eva ook nog een foto van haar overgrootmoeder, Rachela Lowy, die in de jaren 1860 was geboren en die Eva nooit had ontmoet.

Rachela Lowy, Eva’s overgrootmoeder

Rachela Lowy, Eva’s overgrootmoeder

“Helaas is mijn grootvader overleden,” zegt Naama. “Hij heeft dit allemaal niet meer mogen meemaken, maar dit doen we voor hem en in zijn naam.”

Door de coronavirus pandemie heeft de familie elkaar nog niet persoonlijk ontmoet, maar ze houden nauw contact via Whatsapp, en hopen dat ze binnenkort, wanneer de reisbeperkingen zijn opgeheven, eindelijk herenigd zullen worden.